Xelata Nobelê ya Aştiyê, yek ji xelatên navneteweyî yên herî naskirî ye, ku her sal ji bo kesayetî, rêxistin an dezgehên pêşeng di hewldanên aştiyê, kêmkirina nakokiyan, parastina mafên mirovan û pêşxistina hevkariya navneteweyî de tê dayîn. Ev xelat, ku bi navê dahênerê Swêdî, Alfred Nobel tê naskirin, ji sala 1901an ve bûye beşek girîng ji dîroka hewldanên navneteweyî ji bo parastina aştiyê.
Dîroka damezrandinê
Alfred Nobel, dahêner û xwediyê pîşesaziya Swêdî, di 27ê Mijdara 1895an de di wesiyetnameya xwe de xwest ku beşek ji samanê wî ji bo damezrandina xelateke ji bo wan kesên ku mezintirîn xizmetê ji mirovahiyê re dikin were veqetandin. Xelata aştiyê, yek ji wan xelatan bû ku di wesiyetnameya wî de hatibû diyarkirin.
Li gorî wesiyetnameya Nobel, xelata aştiyê divê ji bo wî kesî were dayîn, ku herî zêde an baştirîn hewl ji bo pêşxistina biratiyê di navbera neteweyan de, kêmkirin an ji holê rakirina artêşan û pêşxistina kongreyên aştiyê daye.
Yekem xelata Nobelê ya aştiyê di sala 1901an de hate pêşkêşkirin û ji wê demê ve berdewam bûye, her çend di hin salan de ji ber rewşa cîhanê û şeran ve xelat nehatiye dayîn.
Xelat çawa tê diyarkirin?
Berevajî çar xelatên din ên Nobelê, ku ji aliyê saziyên Swêdê ve têne diyarkirin, Xelata Nobelê ya Aştiyê ji aliyê Komîteya Nobelê ya Norwêcî ve tê hilbijartin. Ew komîte pênc endamên wê hene, ku ji aliyê parlamena Norwêcê ve têne diyarkirin.
Pêvajoya hilbijartinê bi pêşkêşkirina namzedan dest pê dike. Paşê komîte navan dinirxîne û di dawiyê de xelatgirê xelatê diyar dike. Navên namzedan û agahiyên girêdayî hilbijartinê, bi giştî ji bo 50 salan veşartî dimînin.
Kî dikare xelatê werbigire?
Xelata Nobelê ya Aştiyê, tenê taybet bi serkirdeyên siyasî nîne; rêxistinên navneteweyî, çalakvanên mafên mirovan, parêzerên aştiyê û kesayetiyên xwedî bandor di çareserkirina nakokiyan de jî dikarin xelatê werbigirin.
Di dîroka vê xelatê de, kes û rêxistin ji ber hewldanên wan ji bo kêmkirina tundûtîjiyê, rêkeftina aştiyê, parastina mafên bingehîn û alîkariya penaber û qurbaniyên şer xelat wergirtine.
Hemû xelatgir cihê razîbûnê nebûne
Tevi navûdengê cîhanî yê Xelata Nobelê ya Aştiyê, biryara Komîteya Nobelê herdem bê nîqaş nebûye. Hin xelat bi pêşwaziyê hatine wergirtin, lê hinên din rexne û nakokî li ser çêbûne; bi taybetî dema ku biryar bi serkirdeyên siyasî, siyaseta derve an pêvajoyên aştiya nîvco ve girêdayî bûye.
Ev jî nîşan dide, ku pênaseya aştiyê, tenê nebûna şer nîne, lê belê dadperwerî, azadî, mafên mirovan, çareserkirina nakokiyan û avakirina baweriyê di navbera civakan de jî dihewîne.
Dawî
Xelata Nobelê ya Aştiyê di dema zêdetirî sedsalekê de bûye yek ji nîşanên naskirî yên hewldana ji bo cîhaneke aştiyane. Lê belê girîngiya rastîn a aştiyê, tenê di wergirtina xelateke navneteweyî de kurt nabe; lê belê di şiyana civakan de ji bo rêgirtina ji şer, parastina jiyana mirovan, çareserkirina pirsgirêkan bi diyalogê û dabînkirina maf û azadiyan de derdikeve holê.
Di dawiyê de, xelat dikare bala cîhanê bikişîne ser hewldanên aştiyê, lê bidestxistina aştiya domdar pêdivî bi kiryar, berpirsiyarî û pabendbûna rastîn a dewletan û civaka navneteweyî heye.
Çavkanî: Malpera fermî ya Nobel û bûyerên Xelata Nobelê ya Aştiyê.