علی جمال
هەروەک چۆن بەشداری هەڵبژاردن لە پتەوکردنی دیموکراسی و پێشکەوتنی گەلاندا گرنگییەکی سەرەکی هەیە، ڕێبازێکی دیموکراسی و پابەندبوون بە پێشخستنی گەلان لە هەموو بوارەکاندا بەشداری هەڵبژاردنیش زیاد دەکات، بەو پێیەی دەنگدەران درک بە گرنگی دەنگەکانیان دەکەن لە گۆڕینی چارەنووسی خەڵک و دانانی میللەت لەسەر ڕێگای ڕاست. بەشداری سیاسی تەنیا لە خواستی دەنگدەرەوە سەرچاوە ناگرێت بۆ بەکارهێنانی مافی هەڵبژاردنی خۆی، بەڵکو لە بوونی هۆشیارییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت کە وردە وردە لەناو کۆمەڵگادا گەشە دەکات. دەنگدان یەکێکە لە دەرکەوتەکانی بەشداری سیاسی لە سیستەمی دیموکراسیدا، بەڵام وەک کردەوەیەک بە تەنیا بەس نییە بۆ گەیشتن بە دیموکراسی. گەیشتن بە دیموکراسی پێویستی بە جێبەجێکردنی ماتریکسێک لە هەلومەرجی دامەزراوەیی، یاسایی، کولتووری و سیاسی هەیە لە زۆرێک لە سیستەمەکاندا کە تاکەکان مافی دەنگدانیان هەیە.
بەمجۆرە بەشداری لە هەڵبژاردن بە مانای ئەوەی هاووڵاتیان ئاگاداری گرنگی ڕۆڵ و پابەندبوونیان بە پڕۆسەی هەڵبژاردنەوە بن، هەروەها بزانن چۆن کاندید بە گونجاوترین پلاتفۆرمی هەڵبژاردن هەڵبژێرن، و ئەولەویەتەکانیان بە پێی تەماح و دیدگای کەسی خۆیان دیاری بکەن. ئەمە شتێکە کە بۆ گەشەپێدانی سیاسی لە پەرەپێدان و داڕشتن و جێبەجێکردنی بەرنامەکانی ڕاهێنان و هۆشیارییدا، بە تایبەتی کە بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکاندا بەو مانایەیە کە دەنگدەران و کاندیدەکان هەست بە بەرپرسیارێتی دەکەن بەرامبەر بە تاکەکان، بەرامبەر کۆمەڵگا و بەرامبەر بە نەتەوە بە گشتی.
گرنگی بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکاندا لە پێویستی میللەتەوە سەرچاوە دەگرێت بۆ بەرجەستەکردنی ئیرادەی گەلەکەی و دەستەبەرکردنی بەردەوامیی پرۆسەی دیموکراسی. دوای دەرچوونی ڕێنمایی شاهانە و دانانی وادەی هەڵبژاردن، پێویستە بە جددی خۆمان ئامادە بکەین بۆ دەستەبەرکردنی سەرکەوتنی ئەم ئاهەنگە دیموکراسییە. هەڵبژاردن دەرفەتێکە بۆ هاوڵاتیان بۆ دەربڕینی بۆچوونەکانیان و هەڵبژاردنی نوێنەرەکانیان لە حکومەتدا. ئامرازێکی ڕاستەقینەی بەشداریکردنن لە داڕشتنی داهاتوو. پێویستە بزانین بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکاندا تەنها مافێک نییە، بەڵکو ئەرکێکی نیشتمانییە، کە لەڕێگەیەوە هاوڵاتیان دەتوانن ئەو تاکانە هەڵبژێرن کە بتوانن بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بکەن لە پەرلەماندا. هەروەها بەشداری بەرفراوان لە هەڵبژاردنەکاندا بەشدارە لە بەهێزکردنی شەرعیەتی سیاسی دامەزراوە دیموکراسیەکان و بەرزکردنەوەی سەقامگیری سیاسی و ئابووری وڵات. پرۆسەی مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسی بریتییە لە چاکسازیی پێکهاتەیی و هەموارکردنەوەی یاسا و سیاسەتەکان کە ڕۆڵی هاووڵاتیان لە بڕیاردان بەرز دەکەنەوە و گەشەسەندنی ئابووری هان دەدەن. ئەوکاتە یاساکانی حزب و هەڵبژاردن نوێکرانەوە بۆ هاندانی بەشداری سیاسی کاریگەر و ڕەخساندنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ کێبڕکێی دیموکراسی. بە بەرزکردنەوەی ئازادیی سەربەخۆیی حیزبایەتی و بەشداری سیاسی، هاووڵاتیان دەتوانن ئەو لایەن و بەرنامانە هەڵبژێرن کە بە باشترین شێوە بەرژەوەندی و خواستەکانیان دەردەبڕن.
مۆدێرنیزاسیۆنی ئابووری بریتییە لە دەستپێکردنی زنجیرەیەک چاکسازی ئابووری و سیاسەتی هاندان بە ئامانجی هاندانی گەشەی ئابووری و بەرزکردنەوەی وەبەرهێنان و ڕەخساندنی هەلی کار. ئەم چاکسازیانە بریتین لە سادەکردنی ڕێکارە بیرۆکراتیەکان، باشترکردنی ژینگەی بازرگانی، بەرەوپێشبردنی شەفافیەت، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و هاندانی داهێنان و کارگێڕی. بەم شێوەیە دیموکراسی بەهێز دەبێت و گەشەی ئابووری هاندەدرێت، بەشدارە لە دروستکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ بەشداریکردنی کاریگەرانەی هاوڵاتیان لە داڕشتنی داهاتوویان و بەرزکردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی گشتی.هەڵبژاردن دەرفەتێک بۆ هاووڵاتیان دەڕەخسێنێت کە چالاکانە بەشداری بکەن لە داڕشتنی داهاتووی سیاسی و ئابووری خۆیان، و دەبێت هەموومان ئەم دەرفەتە بقۆزینەوە بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسی و ئابووری لە وڵاتدا. بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکاندا تەنیا ئەرکێکی نیشتمانی نییە؛ هەروەها دەرفەتێکە بۆ دیاریکردنی ڕێگای داهاتوو و بەدەستهێنانی گەشەپێدان و خۆشگوزەرانی. لە ڕێگەی بەشداریکردنی کاریگەر لە هەڵبژاردنەکاندا، هاووڵاتیان دەتوانن ئەو نوێنەرانە هەڵبژێرن کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانیان بکەن و هەوڵ بدەن بۆ گەیشتن بە خواستەکانیان. هەروەها گەل دەتوانێت لە ڕێگەی دەنگدانەوە خواست و داواکارییەکانی خۆی دەرببڕێت، ئەمەش بەشدارە لە ناردنی پەیامێکی بەهێز سەبارەت بە پێویستی دابینکردنی پێداویستی و داواکارییەکانیان.جگە لەوەش، گەلی کورد دەبێت ژیر و بیرمەند بێت لە هەڵبژاردنی نوێنەرەکانیان لە ڕێگەی شیکردنەوەیەکی هۆشیارانە بۆ پلاتفۆرمی حزبەکان و توانایان بۆ گەیشتن بە گەشەپێدان و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و گەیشتن بە سەقامگیری سیاسی و ئابووری. هاوڵاتییانیش دەتوانن بەشداری بکەن. سود وەرگرتن لە دەرفەتی زێڕین بۆ دەستەبەرکردنی بەردەوامیی پرۆسەکانی مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسی و ئابووری بە بەشداریکردن لە ژیانی سیاسی و مەدەنی بە گشتی لە ڕێگەی بەشداریکردن لە دیالۆگ و گفتوگۆ و دەستپێشخەری بە ئامانجی بەرەوپێشبردنی دیموکراسی و گەشەپێدانی بەردەوام.
هەر لایەنێک لە پرۆسەی هەڵبژاردن ماف و ئەرکی هەیە. مافی دەنگدەر ئەوەیە کە پێش هەموو شتێک ئاگادار بێت کە مافێکی گرنگ بەکاردەهێنێت و ئەو کەسە هەڵبژێرێت کە بە ئازادییەکی تەواوەوە بەدیهێنانی ئاواتەکانی دەزانێت. مافی ئەوەی هەیە هەڵبژاردنەکانی خۆی دیاری بکات بەبێ ئەوەی کاریگەری دیاری و سوودی لەسەر بێت. بەڕاستی گرنگترینی ئەم سوودانە ئەوەیە کە بە شێوەیەکی دروست هەڵدەبژێرێت کە لەسەر بناغەیەکی تەندروست بنیات نراوە. هەروەها مافی ئەوەی هەیە هیچ دەستوەردانێک لە هەڵبژاردنەکانیدا قبوڵ نەکات. سەبارەت بە ئەرکەکانی دەنگدەر، لە هەموویان گرنگتر ئەوەیە دەنگەکەی بەفیڕۆ نەدات. هەروەها لە ئەرکەکانیدا هاندانی دەنگدەرانی دیکەیە کە بە شێوەیەکی ئەرێنی بەشداری بکەن، و وریا بن لە هەڵبژاردنی بابەتیانە و ژیرانە، بە لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی گشتی و دوورکەوتنەوە لە ئیحراجی کەسی، بە هەڵبژاردنی باشترین و گونجاوترین توخمەکان، بە تایبەت ئەوانەی دەتوانن دەسەڵاتی یاسادانان و چاودێریکردنیان بە شێوەیەکی کارا و کاریگەرانە بەکاربهێنن.