عەلی جمال
شێوازی دەستڕاگەیشتن بە جیاوازیی لە خودی جیاوازییەوە دەستپێدەکات. جیاواز بوونی شتێکە. شتێک دەبێت هەبێت تا جیاوازبێت. واتە، جیاوازیی لە هیچەوە لەدایکنابێت. جیاوازیی دەرخەری ئەوەیە، کە لێکچوون، ناهاوشێوەیی ئامانجە. راستە جیاوازییەکان یەخەماندەگرن، بەس بینینیشیان گرنگە. مەترسییەکانی نەبینینی جیاوازیی ئەوەیە، کە هەموو ژیانمان لەناو هاوشێوەیدا دەمێنینەوە. لەبەرئەوە گووشاری جیاوازیی وەک لێکچوون نییە. جیاوازیی داوای ڕاشکاوی دەکات. هەروەها ناساندنی جیاوازیی پێویستی بە کاری قوڵ و چڕوپڕی فەلسەفییە.بەڵام سەرەنجام، جێی خۆیەتی بڵێین: جیاوازییەکانمان لەگەڵ یەکتر گەنجینەی شاراوەی مرۆڤبوونمانە. کە جیاوازیین، ئەمە تاوان نییە، بەڵکو سەرەتایەکە بۆ تێپەڕاندنی هاوشێوەییمان
دۆخی جیاوازیی یان جیاوازبوون دۆخێکی خۆییە و پەیوەندی بە تایبەتمەندییە ناوەکییەکانی چەمکی جیاوازییەوە هەیە. ئەو شتەی کە جیاوازە نەشاز و لادەر نییە، بەڵکو هەڵگری خەسڵەتەکانی، توخمە ناوەوەییەکانی، خۆیەتی. کە شتێک جیاوازبوو تایبەتمەندییەکانیشی جیاوازدەبن. جیاوازیش هاوواتای ناجۆریی و ناهاوشێوەییە.زۆرجاریش غافڵگیرانە جیاوازییەکان دەکرێنە قوربانی تاک جۆری و هاوتایەتی. من کە لە تۆ ناکەم خراپ نییم. تۆ کە وەک ئێمە نیت بەو مانایەنایەت، کە مرۆڤدۆستتریت و…. هتد. وێڕای ئهوه، پەیبردن بە جیاوازیی پەیبردنە بە توخمگەلێکی نوێ، کە خاوەنی پەرچەکرداریی نوێن و دەرفەت بۆ ناهاوتایی دەکەنەوە. زیانمەندی یەکەمیش لە دروستبوونی جیاوازیی هاوشێوەییە، کە لەگەڵ جیاوازییدا کێشەیەکی ناسنامەییان هەیە.جیاوازی دروستکردن وەک خودی جیاوازیی نییە کە لە خودی خۆیدا ئامادەیە، بۆنموونە جیاوازیی ڕەنگێک لە ڕەنگێکتر، ژمارەیەک لە ژمارەیەکیتر، روخسارێک لە روخسارێکیتر….. و . کاتێک شتەکان یان کەس و کولتوورەکان لێکدیجیادەکرێنەوە واتە ئەمانە هەمان نیین و لەڕووی جۆر، کواڵیتێ و بەهاوە جیاوازن.
بیرکردنەوە جەوهەری مرۆڤایەتییە. لە ڕێگەیەوە ئێمە پێشکەوتن و سەرکەوتن بەدەست دەهێنین، بەسەر تەحەدداکاندا زاڵ دەبین، ئازارەکان کەم دەکەینەوە و بەرەو جیهانێکی نوێ و پێشتر نەبینراو و بێ خەیاڵ بەرز دەبینەوە.
بیرکردنەوە لە سەرووی هەمووشیانەوە پرۆسەیەکی کەسییە، بەڵام کۆنتڕۆڵکردن و ئازادکردنی زانینە، نەک تەنها چاوەڕوانی هەڕەمەکی یان چارەنووس.
بیرکردنەوە واتە کوشتنی ئاشنا و زیندووکردنەوەی سەرسوڕهێنەر و سەرسوڕهێنەر و لەبیرکراو.
بیرمەند کەسێکە کە دەزانێت جیهانە کاڵبووەکان ببەستێتەوە بۆ ئەوەی دووبارە بنیات بنێتەوە یان کۆیان بکاتەوە بۆ جیهانێکی تر و ڕووناک و هاوسەنگ و سەرسوڕهێنەر. هەندێک جار ئەمە دەتوانێت توند و ئەشکەنجەبەخش بێت، و بەرگەگرتنی قورس بێت جگە لە خاتری گەڕان بەدوای ئەوەی کە باشترینە. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی بیرکردنەوە ئەوەیە کە عەقڵ بەرەو دۆزینەوەی تاریکی و ڕووناکی دەجوڵێنێت، ڕێگە بە خود دەدات هەڵیبژێرێت.
مرۆڤی سەرکەوتوو بە درێژایی ژیانی کاردەکات بۆ پەرەپێدانی تواناکانی لەڕێگەی پەروەردەکردن و هاندانی توانای بیرکردنەوە بۆ ئەوەی ئەرێنی و چالاکانە بێت، بەجۆرێک دەرفەت و شوێنی جیاواز هەڵدەبژێرێت کە بە ویژدانی خۆی نامۆیە.
ئەوان لە چاویلکەیەکی جیاوازەوە جیهان دەبینن، کاتێک هەموو وێنە ئاساییەکان لەدەست دەدەن و دەبنە کەسێکی نامۆ لە جیهانێکی ئاشنادا. بیرکردنەوە جەوهەری داهێنانە. تا بیر نەکەیتەوە، دروست ناکەیت. تا بیر نەکەیتەوە، ناتوانیت بە باشی خەیاڵ بکەیت.
بەڵام بەدیوەکەیتری، زۆرجار دەپرسیین جیاوازییەکە لە چییدایە؟ لە کوێدایە؟ یان بۆ ئەم جیاوازییە هەیە؟ ئەم جۆرە پرسیارانە ئەندێشەمان بەرەو جیاوازییناسی دەبات و وامانیلێدەکەن شتەکان وەک یەک نەبینین و دانبەبوونی جیاوازییدا بنێین.دوا بینینمان بۆ چەمکی جیاوازیی ئەوەیە، کە جیاوازەکان وەک یەک نیین و لەیەکدی جیادەکرێنەوە، بۆیە بەرگەگرتنی جیاوازەکان ئاسان نییە. “”لە فەلسەفەدا جیاوازیی وەک بنەمایەکی بنەڕەتی و ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە جیهان و بوونی خۆمان مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت””. بۆیە لەپشت جیاوازییەوە هەمیشە دیدێکی فەلسەفیی خۆی مەڵاسداوە و دیرۆکی جیاوازییش هەردەم جیاواز و نادووبارەیە. جێی نیگهرانی و مهترسییه جیاوازییەکان وەلاوەنرێن و لەناو دڵی هەمان دا نیشتەجێبکرێن. پەرچەکرداری سەبارەت بە جیاوازیی هەمیشە هەبووە، لێ ئەمە دەرفەتیان لەبەردەم سەرهەڵدانی نالێکچوویی کەمنەکردووەتەوە. لەبەرئەوەی جیاوازیی جیاوازیی دێنێت، هەبوونەکەشی دەرگای دیکە لە فەلسەفاندن دەکاتەوە.
بیرکردنەوە بەشێکە لە سروشتی مرۆڤایەتیمان. بە تێکڕا ڕۆژانە لە نێوان ٦٠ بۆ ٨٠ هەزار بیرکردنەوەدا بیردەکەینەوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە شێوازی بیرکردنەوەت ئەو ژیانە دیاری دەکات کە دەژیت.
لە ڕاستیدا ئەو بیرکردنەوانەی کە بە مێشکتدا تێدەپەڕن، بەرپرسن لە داڕشتنی ژیاننامەی ژیانت. شێوازی بیرکردنەوەت دەتوانێت بەرەو سەرکەوتنت ببات یان لە سووڕێکی خراپەکاری شکستی بەردەوامدا گیرت بخات. بۆیە تەنها شتێک کە پێویستە بیکەیت بۆ هێڵکاریکردنی ڕێڕەوێکی جیاواز ئەوەیە کە شێوازی بیرکردنەوەت بگۆڕیت.
لەوانەیە وا بیر بکەیتەوە کە کۆنتڕۆڵی مێشکت دەکەیت، بەڵام پێدەچێت کۆنتڕۆڵت بکات. تا ئەو کاتەی کە تۆ هێشتا دوور لە خەونەکانت و ژیانێکی دوور لەوەی کە ئاواتت بۆ دەخوازیت، ئەوە مێشکت کۆنتڕۆڵ دەکات نەک بە پێچەوانەوە.
چۆنێتی هەستکردنت بە شێوەیەکی ڕۆژانە پەیوەندییەکی نزیک بە بیرکردنەوەکانتەوە هەیە. بۆیە ئەگەر بتوانی مێشکت بەرەو بیرکردنەوەی ئەرێنی ئاراستە بکەیت، ئەوا دەتوانیت خۆت بخەیتە سەر ڕێگای ڕاست بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانت.
بەڵام ئایا جیاوازی هەیە لە نێوان فەلسەفە و بیرکردنەوە؟!
بەڵێ. بیرکردنەوە دەفرێکی هێڵییە، لە کاتێکدا فەلسەفە ئاراستەی ڕاست و چەپی شتەکانە.
بیرمەند یاسا ئاسۆییەکانی جیهان- تەختەکان- دروست دەکات و بە وردی پێناسەیان دەکات. لە ڕێگەی ئەوەوە ڕەهەند و مێژووی کێشەکان دەبینین. پاشان فەیلەسوف هێڵی بەرزبووەوە لە هەموو ئەمانە دەکێشێت، ئەو خاڵەی کە دەبێتە ئیلهام بۆ داهاتوو.
فەلسەفە لە بیرکردنەوە قورسترە؛ چونکە ئەم دووەمیان حاڵەتێکی گشتییە، بەڵام فەلسەفە هەوڵێکی تایبەتە و پێویستی بە ئەزموونی قووڵ هەیە لە هاندانی بیرکردنەوەی مەعریفیدا. مانای مەبەست لێی ئەوەیە کە خەیاڵ بنیات دەنێت و فراوانتر دەکات و هۆشیارییەکی بەهێز و کاریگەر پەرە پێدەدات و لە تیۆریەوە دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەوانەی بیرکردنەوەکانیان جێبەجێ ناکەن، بێ نرخن.
کەسانی سەرکەوتوو کەسانی بوێرن کە تواناکانی خۆیان بە ژیان بەخشیوە لەکاتێکدا ڕووبەڕووی سەختی دەبنەوە، سەرپێچی لە دەمی کات دەکەن کە بە گوللە دەیانسوتێنن. ئەوان ڕووبەڕووی خۆپەرستی کۆمەڵایەتی و هەوڵی خۆگرتن و فریودان دەبنەوە کە هەوڵدەدەن وەک دەفرێکی پۆرسەلین کە بە ئاسانی شکێنراون فڕێیان بدەن. ئەوان خۆبەزلزانینێکی دیاریکراوی بەدبەختانە و عەقڵانی و هۆشیارانە پراکتیزە دەکەن کە ناتوانرێت پووچەڵ بکرێتەوە یان داگیر بکرێت. پاشان ڕێگاکانیان بەرەو ڕاستی و تیشکی خۆری گەشاوە و سەرسوڕهێنەر دەگرنەبەر، بە سەرکەوتن هەناسە دەدەن لە بەیانییە نوێیەکاندا. بەم شێوەیە بیرکردنەوە دەبێتە لوتکەی ژیانی سەرکەوتوو، مەشخەڵی فەلسەفە و داهێنان و کارامەیییەک کە مرۆڤ دەتوانێت لە قوتابخانە فێری بێت و لە ماڵەوە و لەسەر شەقامدا پراکتیزەی بکات، بۆ ئەوەی بتوانێت ببێتە ئەو کەسەی کە هەیەتی- و نەک تەنها کۆپییەک یان پاستیشێکی ئەوانی دیکە.