عەلی جمال
لە سەردەمێکدا کە جیهان لە ڕووی تەکنەلۆژیا و پەیوەندییەوە هێندە نزیک بووەتەوە، بەڵام لە ڕووی سیاسی و کولتوورییەوە هەندێک جار دەردەکەوێت کە لە یەکتر دوورە، بیرۆکەی کۆسمۆپۆلیتیزم (جیهانگەرایی) وەک پێشنیارێکی فەلسەفی و ڕەفتارییەکی گرنگ دەردەکەوێت. کۆسمۆپۆلیتیزم بریتییە لەو بیر و بۆچوونە گەورەیە کە مرۆڤایەتی وەک تەواویەک دەبینێت و هەموو مرۆڤەکانی وەک هاوڵاتیانی هەمان شارێکی گەورە – شاری جیهان – دانێت.
کۆسمۆپۆلیتیزم (لە یۆنانییەوە: کۆسمۆپۆلیتێس: “هاوڵاتیی جیهان”) بیرۆکەیەکی فەلسەفی و کۆمەڵایەتییە کە تاکەکان پێش هەر نەتەوەیەک یان ناوچەیەک، هاوڵاتیی جیهان و ئەندامی بشریەت دادەنێت. بنەمای سەرەکی لەوەدا دایە کە هەموو مرۆڤەکان، بەبێ گوێدان بە ڕەگەز، نەتەوە، ئاین، زمان یان کلتوور، لە بنەڕەتدا لە ژێر یاسا و بنەما هاوشێوە ئەخلاقییەکاندا یەکسانن و پێویستیان بە ڕێزی یەکسانی هەیە.
بنەڕەتی بیرۆکەی کۆسمۆپۆلیتیزم دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی یۆنانی کۆن، بە تایبەت فەیلەسوفی قوتابخانەی ستۆیک دیۆجینی سینۆپی، کە یەکەم کەس بوو خۆی بە “هاوڵاتی جیهان” ناوبرد. ستۆیکەکان باوەڕیان وابوو کە عەقڵ و یاسای سروشتی (ئاشتی و یەکسانی) بە هەموو مرۆڤێکەوە هەیە، بۆیە پێویستە مرۆڤ لە سنووری نەتەوە و شارەوە سەر بڕوا و ڕەفتاری جیهانگەرانە بدات.
کۆسمۆپۆلیتیزم یەکێکە لە چەمکە ئایدیاڵییەکانی هزری مرۆڤ و لە خەیاڵدا خۆش و ڕازاوەیە بەڵام بۆ جێبەجێکردنی، ناشرین و پڕ لە توندوتیژییە. چونکە کۆسمۆپۆلیتیزم ویستێکە بۆ درووستکردنی جیهانێک کە تیایدا مرۆڤەکان پەیوەندییەکی مرۆڤانەیان پێکەوەیە هەبێت، نەک پەیوەندی نەتەوە و ڕەگەز و وڵات. بۆ نموونە کۆسمۆپۆلیتیزمە نوێیەکان لەم سەردەمەدا، داوا دەکەن ژینگە و هەوا و ئاوی سازگار کە بۆ خواردنەوە و بەکارهێنان دەشێت، بخرێتە خزمەتی هەموو مرۆڤایەتییەوە و بەرنگاری ئەو هۆکارانە ببینەوە کە هەوا و ژینگە و ئاو پیس دەکەن. هەروەها داوا دەکەن خۆراک و خزمەتگوزارییە تەندروستی و پەروەردەییەکان وەک یەک بۆ هەموو مرۆڤەکانی سەرگۆی زەوی بێت. ئەم بیرۆکانە تا دڵ حەز بکات جوان و ڕازاوەن بەڵام پیادەکردنی ئەم بیرۆکەیە گەلێک قورسە و دەبێتە هۆی کوشتن و لەناوبردنی کەمینە جیاوازەکان و خاوەن بەرژەوەندییە سەقامگیرەکانیش بەرەنگاری دەبنەوە. چونکە وڵاتە سەقامگیرەکان پێیانوایە لە ڕابردوودا زۆر هەڵیانداوە و تێکۆشاون بۆ ئەوەی ئەو دەستکەوتانە مسۆگەر بکەن، ئێستا ناتوانن لەگەڵ ئەو وڵات و کۆمەڵگەیانەی هیچ هەوڵێکیان نەداوە، دەستکەوتەکان دابەش بکەن و ئاستی بژێوی و ئابووری و تەندروستی دابەزێنن. لەلایەکی تریشەوە، بەشێک لە زێدەڕەو و پاوانخوازەکان، سوود لەو بیرۆکەیە وەردەگرن بۆ گرتنەدەستی ڕکێفی کۆمەڵگە بچووکەکان و داگیرکردنی خاکی نەتەوە لاواز و بچووکەکان. ئەوەش وا لە کۆمەڵگە بچووکەکان دەکات بەرنگاری بیرۆکەکە ببنەوە. هەروەها ئەوانەی لەمێژوودا هەوڵیان داوە سەرجەم مرۆڤایەتی بە هەموو جیاوازییەکانەوە یەک بخەن و سەرزەوی بکەنە یەک نیشتمان، کارەساتی گەورەی مرۆییان دروستکردووە.
بەڵام کۆسمۆپۆلیتیزم لە سەردەمی ڕۆشەنبیریدا و لە لایەن فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانتەوە شێوازێکی نوێ و یاسایی وەرگرت. کانت لە بەرهەمی بەناوبانگی خۆی بە ناوی “ئاشتیی هەمیشەیی” (١٧٩٥) دا، پێشنیاری دامەزراندنی ڕێکخراوێکی جیهانی ی کرد کە نەتەوەکان لە ژێر یاسا و دادگایەکی نێونەتەوەییدا کۆببنەوە بۆ پاراستنی ئاشتی. ئەم بیرۆکەیە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر دامەزراندنی “کۆمەڵەی نەتەوەکان” و دواتر “نەتەوە یەکگرتووەکان” هەبوو.
بە گشتی، بنەمای سەرەکی کۆسمۆپۆلیتیزم ئەوەیە:
بەپێی کۆسمۆپۆلیتیزم، ھەر مرۆڤێک بەبێ گوێدانە ڕەگەز، نەتەوە، ئایین یان پلەی کۆمەڵایەتی، خاوەنی بەھا و شکۆدارییەکی ناوەکییە. ئەم بیرۆکەیە دەڵێت:
١. مرۆڤایەتی یەکە: جیھان نەک تەنیا شوێنی نەتەوە جیاوازەکانە، بەڵکو نیشتیمانی ھاوبەشی ھەموو مرۆڤەکانە.
٢.بەرپرسیارێتیی گشتی: ئەوەی لە دوورەدەستدا ڕوودەدات، بێگانە نییە. کێشەکانی وەک گەرمبوونی جیھانی یان کەمی خۆراک، ھەموومان بەرپرس دەکات.
٣.ھاوسۆزی فراوان: ھاوسۆزی مرۆڤانە نابێت لە سنووری نەتەوە یان کولتورەکاندا ڕابگیرێت.
جۆرەکانی جیهانگەرایی لە چەند بواردا دەرکەوتووە :
جیهانگەرایی ئەخلاقی: پشتی بە یەکسانیی ڕەوایی و بەرپرسیارێتییە هەمەگشتییەکان دەبەستێت. وەک ئەوەی هەست بە ئەرکێک بکەیت بەرامبەر منداڵێکی برساو لە وڵاتێکی دوور.
جیهانگەرایی یاسایی: هەوڵ بۆ بەهێزکردنی یاسا و دادگا نێونەتەوەیییەکان، وەک دادگای نێونەتەوەیی لەهاوەڵ، تا هەموو مرۆڤێک لە هەر شوێنێک بێت لە ژێر پارێزگاری یاسادا بێت
جیهانگەرایی کلتووری: بانگەشە بۆ قبوڵکردن و ڕێزگرتن لە جیاوازییە کلتوورییەکان دەکات و باوەڕی وایە کە کلتوری هەر وڵاتێک بەشێکە لە میراتی هەموو مرۆڤایەتی.
جیهانگەرایی ئابووری: دەکەوێتە سەر داواکاری یەکسانییەکی زیاتر لە بازرگانی نێونەتەوەییدا و ڕێگەگرتن لە قازانجیی وڵاتە هەڵمەتەکان لە وڵاتە هەژارەکان
سەرەڕای جوانی و ئایدیالیزمی بیرۆکەکە، کۆسمۆپۆلیتیزم ڕەخنەی زۆری لێدەکرێت:
دوودڵی ناسیۆنالیستەکان: ڕەخنەگران دەڵێن ئەم بیرۆکەیە کلتور و ناسنامەی نەتەوەیی تێک دەدات و تەنها پەناهێکە بۆ .
لەبیرکردنی جیاوازییە ڕاستەقینەکان: کۆسمۆپۆلیتیزم بە زۆری لە جیاوازییە ڕاستەقینەکانی نێوان وڵاتان (وەک هێزی ئابووری، مێژوو، باوەڕ) دا ڕەو دەکات و وا دیارە کە هەموو جیهانەکە لە هەمان ئاست و بارودۆخدا هەیە.
کۆسمۆپۆلیتیزم وەک ئامانجێکی فەلسەفی و ڕەفتارێکی کۆمەڵایەتی، بەرەوپێشچوونێکی گرنگە لە ڕێگەدا بەرەو دروستکردنی جیهانێکی دادپەروەرتر و ئاشوتر. بەڵام بە دیاریکراوی و ڕەواڵەتە جیاوازەکانی نێوان وڵاتان و کلتوورەکان، بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە زۆر ئاسان نییە ئەمڕۆ، بەهۆی پێکهاتەی سیاسی و کۆمەڵایەتییە جیاوازەکانی نێوان وڵاتان و کێشەکانی جیهانی بوون، ئەم بیرۆکەیە لە نێوان ئەرێنای فەلسەفی و ڕاستییە دیاردەیییەکاندا گیراوە سەرکەوتنی ئەم بیرۆکەیە پەیوەستە بە توانامان بۆ دیاریکردنی هاوئاهەنگییەکی دروست لە نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و بەرپرسیارێتی جیهانی، هەروەها دامەزراندنی سیستەمێکی جیهانی کە لەبری سەرکەوتنخوازی تاکەکەسی یان نەتەوەیی، ڕزگاری هەمووانی بەرچاو بگرێت
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە کۆسمۆپۆلیتیزم وەک ئامانجێکی ئایدیالی زۆر گرنگە بۆ ڕێنوێنی کردەوەکانی مرۆڤایەتی لە سەدەی ٢١ەمدا. ئەمڕۆ لە ڕێگەی تەکنەلۆژیا، کۆچکردن، کێشە هەمەگشتییەکانی وەک گەرمبوونی زەوی و میدیای کۆمەڵایەتیەوە، زۆر لەوە نزیکترین کە هەست بە پەیوەندی و پێکەوەژیانێکی جیهانی بکەین. بەڵام بەهۆی هێزی ناسیۆنالیزم و جیاوازییە ئابوورییە قورسەکان، گەیشتن بەم ئامانجە زۆر ئاسان نییە
ئەوەندە دەکرێت بڵێین کە کۆسمۆپۆلیتیزم پرەنسیپێکە، نەک ڕاستییەکی تەواو. ئەوە ئامرازێکە بۆ ئەوەی جیهان باشتر و ئاشتیخوازتر و یەکسانتر بکەین، بەڵام پێویستە لەگەڵ ڕاستییەکانی نەتەوە و کلتور و مێژووی جیاوازیشدا تێکەڵ بکرێت. دەستکەوتنی هاوسەنگی لە نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و بەرپرسیارێتی جیهانی، مەترسی گەورەی سەدەی ڕابردوومانە.