عەلی جمال
هەرێمی کوردستان دەکەوێتە بەشی باکووری ڕۆژهەڵاتی کۆماری عێراق. ئەم ناوچەیە تەنها پارچە زەوییەکی ئاسایی نییە، بەڵکو بەهۆی هەڵکەوتە ستراتیژییەکەیەوە هاوسنووری لەگەڵ دەوڵەتە بەهێزەکانی ناوچەکە، بووەتە چەقێکی گرنگی سیاسی و ئابووری.
کوردستان هەم لە ڕووی هەڵکەوتەی جوگرافی و هەم لە ڕووی ئاو و هەوا، پێکهاتەی جیۆلۆجیی خاکەکەی بە جۆرێکە لە هەموو ڕوویەکەوە دەتوانرێ سوودی لێ ببینرێت، لەمانەش گرنگتر هەڵکەوتنی کوردستانی گەورە لە ڕووی بازنەکانی پانی و هێڵەکانی درێژییەوە لە شوێنێکی گرنگدایە، هەم لە نێو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و هەم لە کشوەری ئاسیاشدا.
خاکی کوردستان، نەک تەنها لە ڕووی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونەوە گرنگیی خۆی هەیە، بەڵکو لەڕووی سەرچاوەی ڕوەکی خۆڕسک، لەڕووی سامانی کانزایی، لە ڕووی سەوزایی و دار و درەخت؛ کە ئەمانە و زیاتریش لە خاکی پیرۆزی کوردستانەوە سەریان هەڵداوە.
خاکی کوردستان، خاکێکە ئێمە و نەوەکانی داهاتووش، ئەتوانین بە پاراستنی و بەکارهێنانی بە شێوازێک کە قازانج و سوودی بۆ هەموو دانیشتوان هەبێت، لێی سوودمەند بین. لە هەر پارچەیەکی کوردستان، چەندین بەرهەمی جوانمان هەیە، سوودی لێ بینراوە بۆ بازرگانی و ئاڵوگۆڕ کردن، کەواتە با هەموومان پارێزەری خاکی نیشتمان بین.
١. گرنگیی شوێنی بەستەر
هەرێمی کوردستان وەک پردێکی زەمینی کار دەکات. ئەم ناوچەیە خاڵی بەیەکگەیشتنی وڵاتانی کەنداو و ناوەڕاستی عێراقە بە دەوڵەتی تورکیا و لەوێشەوە بۆ ئەورووپا.
بازرگانی: زۆربەی کاڵا ئەورووپی و تورکییەکان لە ڕێگەی دەروازەی ئیبراهیم خەلیلەوە دەگەنە بازاڕەکانی عێراق و وڵاتانی عەرەبی.
ترانزێت: لە داهاتوودا دەکرێت ببێتە ڕێڕەوێکی جیهانی بۆ گواستنەوەی شەمەندەفەر و ڕێگاوبانە خێراکان.
سەرچاوە سروشتییەکان و ئاسایشی وزە
جوگرافیای کوردستان دەوڵەمەندە بەو سامانانەی کە جیهان تینوویەتی:
نەوت و گاز: یەدەگێکی زەبەلاحی وزە لە ژێر خاکەکەیدایە، کە وایکردووە وڵاتانی پیشەسازی چاویان لەسەر بێت.
سەرچاوە ئاوییەکان: کوردستان بە “سەوزەڵانی عێراق” دادەنرێت. بوونی چەندین ڕووباری گرنگ وەک (زێی گەورە، زێی بچووک، سیروان) و بەنداوە گەورەکانی وەک (دوکان و دەربەندیخان)، نەک تەنها بۆ کشتوکاڵ، بەڵکو بۆ بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا و ئاسایشی ئاوی ناوچەکەش گرنگن.
فرەچەشنیی تۆپۆگرافی (سروشتی زەوی)
سروشتی جوگرافیای کوردستان تێکەڵەیەکە لە چیا سەرکەشەکان، دەشتە پان و بەرینەکان و گردۆڵکەکان .
لایەنی سەربازی: چیاکان وەک قەڵایەکی سروشتی وایە کە پارێزگاری لە ناوچەکە دەکات و لە ڕووی سەربازییەوە کۆنترۆڵی ناوچە نزمەکانی دەوروبەری دەکات.
گەشتیاری: هەڵکەوتەی کوێستانەکان و کەشوهەوای مامناوەند لە هاویندا، وایکردووە ببێتە ناوەندێکی گەشتیاریی گرنگ بۆ دانیشتووانی ناوچە گەرمەکانی عێراق و وڵاتانی دراوسێ.
گرنگیی کشتوکاڵی
بەهۆی بارانبارینی پێویست و بوونی دەشتە بەپیتەکانی وەک (شارەزوور، هەولێر، بیتوێن)، جوگرافیای کوردستان توانای هەیە ببێتە سەبەتەی خۆراکی بۆ هەموو عێراق، ئەمەش لە ڕووی جیۆپۆلەتیکییەوە هێزێکی زۆر دەبەخشێتە هەرێم بۆ دابینکردنی ئاسایشی خۆراک.
گرنگیی جوگرافیای هەرێمی کوردستان لەوەدایە کە هاوسەنگییەکی دروستکردووە لەنێوان هێزی سروشتی (چیا و ئاو) و هێزی ئابووری (نەوت و بازرگانی). هەرچەندە دەورەدرانی بە وشکانی تەحەدایەکی گەورەیە، بەڵام ئەگەر بە دروستی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ئەم پێگە جوگرافیایە دەبێتە کلیلی سەقامگیری و بووژانەوەی تەواوی ناوچەکە.
گونجاویی خاک و کەشوهەوا
یەکێک لە گەورەترین سەرمایەکانی کوردستان، هەبوونی خاکێکی بەپیت و کەشوهەوایەکی فرەچەشنە:
دەشتە پان و بەرینەکان: دەشتی شارەزوور، هەولێر، بیتوێن و گەرمیان بە یەکێک لە بەپیتترین خاکەکانی جیهان دادەنرێن بۆ چاندنی دانەوێڵە.
کەشوهەوای تێکەڵاو: هەبوونی ناوچەی شاخاوی و گەرمیان و کوێستان وایکردووە کە لە هەموو وەرزەکاندا دەرفەتی بەرهەمهێنانی جۆرە جیاوازەکانی میوە و سەوزە هەبێت.
کشتوکاڵ “نەوتە هەمیشەییەکە”ی کوردستانە. ئەگەر نەوت ڕۆژێک تەواو بێت، خاک و ئاو دەمێننەوە. وەبەرهێنان لەم کەرتەدا نەک تەنها ئابووری بەهێز دەکات، بەڵکو ناسنامەی نەتەوەیی و سەربەخۆیی سیاسی هەرێمیش دەپارێزێت.