خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی؛ مێژوو، مەبەست و گرنگییەکەی

خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی، یەکێکە لە خەڵاتە ناسراوە نێودەوڵەتییەکان، کە ساڵانە بە کەسایەتی، ڕێکخراو یان دامەزراوەکانی پێشەنگ لە هەوڵەکانی ئاشتی، کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان، بەرگری لە مافەکانی مرۆڤ و پەرەپێدانی هاوکاریی نێودەوڵەتی دەدرێت. ئەم خەڵاتە، کە بە ناوی داهێنەری سویدی، ئەلفرێد نۆبڵ ناسراوە، لە ساڵی ١٩٠١ەوە بووەتە بەشێکی گرنگ لە مێژووی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ پاراستنی ئاشتی.

مێژووی دامەزراندن

ئەلفرێد نۆبڵ، داهێنەر و خاوەنی پیشەسازیی سویدی، لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٨٩٥دا لە وەسیەتنامەکەیدا داوای کرد بەشێک لە سامانەکەی بۆ دامەزراندنی خەڵاتێک تەرخان بکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەورەترین خزمەت بە مرۆڤایەتی دەکەن. خەڵاتی ئاشتی، یەکێک بوو لەو خەڵاتانەی لە وەسیەتنامەکەیدا دیاری کرابوو.

بەپێی وەسیەتنامەکەی نۆبڵ، خەڵاتی ئاشتی دەبێت بدرێت بەو کەسەی، کە زۆرترین یان باشترین هەوڵی بۆ برەودان بە برايەتـی لەنێوان نەتەوەکان، کەم کردنەوە یان لەناوبردنی سوپاکان و پەرەپێدانی کۆنگرەکانی ئاشتی داوە.

یەکەم خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لە ساڵی ١٩٠١دا پێشکەش کرا و لەو کاتەوە بەردەوام بووە، هەرچەندە لە هەندێک ساڵدا بەهۆی بارودۆخی جیهانی و جەنگەکانەوە خەڵاتەکە نەدراوە.

خەڵاتەکە چۆن دیاری دەکرێت؟

بە پێچەوانەی چوار خەڵاتەکەی دیکەی نۆبڵ، کە لەلایەن دامەزراوەکانی سویدەوە دیاری دەکرێن، خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لەلایەن کۆمیتەی نۆبڵی نەریوجییەوە هەڵدەبژێردرێت. ئەو کۆمیتە پێنج ئەندامی هەیە، کە لەلایەن پەرلەمانی نەرویجەوە دیاری دەکرێن.

پرۆسەی هەڵبژاردن بە پێشکەشکردنی کاندیدەکان دەست پێ دەکات. پاشان کۆمیتەکە ناوەکان هەڵدەسەنگێنێت و لە کۆتاییدا براوەی خەڵاتەکە دیاری دەکات. ناوی کاندیدەکان و زانیارییەکانی پەیوەست بە هەڵبژاردنەکە، بەگشتی بۆ ماوەی ٥٠ ساڵ نهێنی دەمێننەوە.

کێ دەتوانێت خەڵاتەکە وەربگرێت؟

خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی، تەنیا تایبەت بە سەرکردە سیاسییەکان نییە؛ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ، بەرگریکارانی ئاشتی و کەسایەتییەکانی خاوەن کاریگەری لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانیش دەتوانن خەڵاتەکە وەربگرن.

لە مێژووی ئەم خەڵاتەدا، کەسان و ڕێکخراوەکان بەهۆی هەوڵەکانیان بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی، ڕێککەوتنی ئاشتی، پاراستنی مافە بنەڕەتییەکان و یارمەتیدانی پەنابەران و قوربانییانی جەنگ خەڵاتەکەیان وەرگرتووە.

هەموو براوەکان جێی ڕەزامەندی نەبوون

سەرەڕای ناوبانگی جیهانیی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی، بڕیاری کۆمیتەی نۆبڵ هەمیشە بێ‌مشتومڕ نەبووە. هەندێک خەڵات بە پێشوازییەوە وەرگیراون، بەڵام هەندێکی دیکە ڕەخنە و ناکۆکییان لەسەر دروست بووە؛ بەتایبەتی کاتێک بڕیارەکە پەیوەندیی بە سەرکردە سیاسییەکان، سیاسەتی دەرەوە یان پرۆسەکانی ئاشتیی ناتەواوەوە هەبووە.

ئەمەش دەریدەخات، کە پێناسەی ئاشتی، تەنیا نەبوونی جەنگ نییە، بەڵکوو دادپەروەری، ئازادی، مافەکانی مرۆڤ، چارەسەرکردنی ناکۆکی و دامەزراندنی متمانە لەنێوان کۆمەڵگەکانیش لەخۆ دەگرێت.

کۆتایی

خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لە ماوەی زیاتر لە سەدەیەکدا بووەتە یەکێک لە نیشانە ناسراوەکانی هەوڵدان بۆ جیهانێکی ئاشتیخوازتر. بەڵام گرنگیی ڕاستەقینەی ئاشتی، تەنیا لە وەرگرتنی خەڵاتێکی نێودەوڵەتیدا کورت نابێتەوە؛ بەڵکوو لە توانای کۆمەڵگەکان بۆ ڕێگرتن لە جەنگ، پاراستنی ژیانی مرۆڤ، چارەسەرکردنی کێشەکان بە گفتوگۆ و دابینکردنی ماف و ئازادییەکاندا دەردەکەوێت.

لە کۆتاییدا، خەڵاتەکە دەتوانێت سەرنجی جیهان بۆ هەوڵەکانی ئاشتی ڕابکێشێت، بەڵام بەدەستهێنانی ئاشتیی بەردەوام پێویستی بە کردار، بەرپرسیارێتی و پابەندبوونی ڕاستەقینەی دەوڵەتان و کۆمەڵگە نێودەوڵەتییەکە هەیە.

سەرچاوەکان: ماڵپەڕی فەرمی نۆبڵ و ڕووداوەکانی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی.