کاریگەرییەکانی شەڕ لەسەر خوێندن: نەوەیەک لەبەردەم مەترسیدا

علی جمال
خوێندن یەکێکە لەو کەرتە سەرەکیانەی کە لە کاتی ململانێ چەکدارییەکاندا زۆرترین زیانی بەردەکەوێت. شەڕ نەک تەنیا تەلاری قوتابخانەکان وێران دەکات، بەڵکو ژێرخانی مەعریفی و دەروونیی کۆمەڵگاش تێکدەدات.
دەستەواژەکانی خوێندن و شەڕ دوو چەمکی تەواو پێچەوانەی یەکترن؛ یەکەمیان بنیاتنەرە و دووەمیان وێرانکەر. لێرەدا پێناسەیەکی کورتی هەردوایان دەخەینە ڕوو:
خوێندن پرۆسەیەکی بەردەوامە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری، کارامەیی، بەها و باوەڕەکان. ئامانجی خوێندن تەنها فێربوونی کتێب نییە، بەڵکو گۆڕینی کەسایەتی و ئامادەکردنی تاکە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سوودبەخش لە ناو کۆمەڵگەدا بژی.
شەڕ ململانێیەکی چەکداریی ڕێکخراوە لە نێوان دوو لایەن یان زیاتر (دەوڵەت، گرووپ، یان نەتەوە). شەڕ بەزۆری لە ئەنجامی شکستی دیپلۆماسی و لێکتێنەگەیشتن یان ململانێ لەسەر دەسەڵات و سەرچاوەکان دروست دەبێت.
زۆرجار دەوترێت “خوێندن بەهێزترین چەکە کە دەتوانیت بۆ گۆڕینی جیهان بەکاری بهێنیت،” چونکە دەتوانێت ڕێگری لە دروستبوونی شەڕ بگرێت.
ژاپۆن (دوای جەنگی جیهانی دووەم):
ژاپۆن وڵاتێک بوو کە بە تەواوی وێران بوو و تەنانەت چەکی ئەتۆمیشی تێدا بەکارهات. بەڵام لە جیاتی خەرجکردنی پارە بۆ سوپا، هەموو بودجەی وڵاتیان خستە خزمەت پەروەردە و تەکنەلۆژیا. ئەمڕۆ ژاپۆن یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیهان، نەک بەهۆی چەک، بەڵکو بەهۆی ئەو نەوەیەی کە لە قوتابخانەکاندا پێگەیاندنی.
ڕواندا (دوای کۆمەڵکوژی ١٩٩٤):
ڕواندا وڵاتێکی ئەفریقی بوو کە یەکێک لە خوێناویترین شەڕە ناوخۆییەکانی تێدا ڕوویدا (نزیکەی ملیۆنێک کەس کوژران). بەڵام دوای شەڕ، حکومەت بڕیاری دا کە خوێندن بکاتە بنەمای ئاشتەوایی نیشتمانی. ئەوان وانەی **”پێکەوەژیان”**یان خستە ناو پڕۆگرامی خوێندنەوە و ئێستا یەکێکە لە سەقامگیرترین و گەشەسەندووترین وڵاتانی ئەفریقا.
ئەم وتانە بە کورتی ڕاستی پەیوەندی نێوان زانست و ململانێمان بۆ دەردەخەن:
نێڵسۆن ماندێلا:
​خوێندن بەهێزترین چەکە کە دەتوانیت بۆ گۆڕینی جیهان بەکاری بهێنیت
مەلای جزیری (لە ئەدەبیاتی خۆماندا):
هەمیشە جەختی لەسەر ڕووناکی عەقڵ کردووەتەوە وەک ڕێگەیەک بۆ دوورکەوتنەوە لە تاریکی نەزانی (کە سەرچاوەی هەموو شەڕێکە).
لە کاتی شەڕدا، قوتابخانەکان زۆرجار دەبنە ئامانجی سەربازی یان دەکرێنە پەناگە بۆ ئاوارەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی:
لەدەستدانی باڵەخانەکان: ڕووخانی پۆلەکان و تاقیگەکان بەهۆی بۆردومانەوە.
​نەبوونی ژینگەی گونجاو: نەبوونی کارەبا، ئاو، و پێداویستییەکانی تری خوێندن.شەڕ تەنیا دیوارەکان ناڕووخێنێت، بەڵکو باری دەروونی قوتابیان و مامۆستایانیش تێکدەدات:
​ترس و دڵەڕاوکێ: قوتابیان لە ژینگەیەکی پڕ لە ترسدا ناتوانن سەرنج بخەنە سەر وانەکانیان.
​تراومای دوای شەڕ: زۆرێک لە منداڵان تووشی کێشەی دەروونی دەبن کە ساڵانێکی زۆر کاریگەرییان لەسەر دەمێنێت.
لە کاتی ناسەقامگیریدا، زۆرێک لە مامۆستایانی شارەزا و ئەکادیمییەکان ناچار دەبن وڵات جێبهێڵن. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی بۆشاییەکی گەورە لە سیستەمی پەروەردەدا کە پڕکردنەوەی ساڵانێکی زۆری دەوێت.
شەڕ “نەخوێندەواری” بەرهەم دەهێنێت و گەشەی وڵات بۆ چەندین دەیەی دواوە دەگەڕێنێتەوە. پاراستنی ناوەندەکانی خوێندن لە کاتی ململانێکاندا ئەرکێکی مرۆیی و نێودەوڵەتییە، چونکە بێبەشکردنی منداڵێک لە خوێندن، وێرانکردنی داهاتووی نەتەوەیەکە.
لە کاتی ململانێ چەکدارییەکاندا، پێویستە سیستەمی خوێندن لە شێوازە تەقلیدییەکەیەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێکی نەرم و گونجاو لەگەڵ دۆخەکە:
​١. پەنابردن بۆ خوێندنی ئۆنلاین (E-Learning)
​کاتێک ڕۆیشتن بۆ قوتابخانە دەبێتە مەترسی لەسەر ژیانی قوتابیان، تەکنەلۆژیا دەبێتە باشترین جێگرەوە:
​پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان: دروستکردنی ئەپڵیکەیشن و وێبسایتی تایبەت کە وانەکانی تێدا تۆمار کرابێت.
​خوێندن لە ڕێگەی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن: لەو شوێنانەی ئینتەرنێت لاوازە، دەکرێت کەناڵی پەروەردەیی تایبەت وانەکان پەخش بکەن
​٢. دامەزراندنی “قوتابخانە کاتییەکان” و گۆڕاوەکان
​ئەگەر باڵەخانەکان وێران بووبن یان کرابنە پەناگە، دەکرێت ئەم ڕێگایانە بگیرێتە بەر:
​قوتابخانەی چادرتۆڵ: دروستکردنی پۆلی کاتی لە کەمپی ئاوارەکان یان ناوچە ئارامەکان.
​بەکارهێنانی شوێنە گشتییەکان: وەک مزگەوت، کەنیسە، یان هۆڵە کۆمەڵایەتییەکان بۆ وانە گوتنەوە لە کاتی دیاریکراودا
​٣. بەرنامەی “خوێندنی خێرا” (Accelerated Learning)
​بۆ ئەو قوتابیانەی بەهۆی شەڕەوە ساڵێکی خوێندنیان فەوتاوە:
​داڕشتنەوەی پرۆگرامەکان بە شێوەیەک کە گرنگترین زانیارییەکان لە ماوەیەکی کورتتردا (بۆ نموونە لە ٦ مانگدا) بخوێندرێن، بۆ ئەوەی قوتابی تەمەنی تێنەپەڕێت.
​٤. پاڵپشتی دەروونی وەک بەشێک لە خوێندن
​پێویستە وانەکان تەنیا زانستی نەبن، بەڵکو:
​تەرخانکردنی کات بۆ یاری و چالاکی هونەری بۆ کەمکردنەوەی سترێسی جەنگ.
​ڕاهێنانی مامۆستایان لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو منداڵانەی تووشی تراوما بوون.
سەرکەوتنی ئەم هەوڵانە بەندە بە هەماهەنگی نێوان کۆمەڵگەی ناوخۆیی و ڕێکخراوە جیهانییەکان، چونکە وەستانی خوێندن واتە دروستبوونی نەوەیەک کە لە پاشەڕۆژدا ئامادە نییە بۆ ئاوەدانکردنەوەی وڵات.
جیاوازیی بنەڕەتی لە دیدگای مرۆڤدا
​لە کاتی شەڕدا: مرۆڤەکان فێر دەبن چۆن ڕقیان لە یەکتر بێت و چۆن یەکتر لەناو ببەن
​لە کاتی خوێندندا: مرۆڤەکان فێر دەبن چۆن گفتوگۆ بکەن و چۆن پێکەوە شتێک دروست بکەن.
تفەنگ دەتوانێت دەنگێکی بەرز دروست بکات، دەتوانێت جەستەیەک لەناو ببات یان شارێک بێدەنگ بکات. بەڵام کێشەی تفەنگ ئەوەیە کە “ناگۆڕێت، تەنها دەشکێنێت”. ئەو ئاشتییەی بە تفەنگ بەدەست دێت، ئاشتییەکی لەرزۆکە و لەسەر بنەمای ترس دروست بووە. تفەنگ مێژوو بە خوێن دەنووسێتەوە، کە نەوەکانی دواتر تەنها ڕق و تۆڵەی لێ دەخوێننەوە.
پێنووس لە ڕوواڵەتدا بێدەنگە، بەڵام دەنگەکەی سنوورەکان دەبڕێت. پێنووس ناخی مرۆڤ دەگۆڕێت، نەفامی ڕادەماڵێت و ڕێز لە ژیان دەگرێت. جیاوازییە گەورەکە لێرەدایە: تفەنگ مرۆڤ دەکوژێت، بەڵام پێنووس بیرۆکەی خراپ دەکوژێت. کاتێک نەتەوەیەک پێنووس دەگرێتە دەست، ئیتر پێویستی بە تفەنگ نابێت بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە بوونی هەیە.
خوێندن (پێنووس) تاکە ڕێگەیە کە وادەکات “شەڕ” تەنها وەک پەڵەیەکی ڕەش لە ناو کتێبەکانی مێژوودا بمێنێتەوە، نەک وەک واقیعێکی تاڵ لە ناو ژیانی ڕۆژانەماندا.