علی جمال
جەنگ یەکێکە لە تالترین و وێرانکەرترین دیاردەکانی مێژووی مرۆڤایەتی. ئەگەرچی زۆرجار بە ناوی “بەرگری” یان “ڕزگاری” دەستپێدەکات، بەڵام ئەنجامەکەی تەنیا کوشتار، وێرانی و تێکشکانی شکۆی مرۆڤە. جەنگ تەنیا ململانێیەکی سەربازی نییە لە مەیدانەکاندا، بەڵکو گەردەلولێکی ڕەشە کە هەموو ڕەهەندەکانی ژیانی مرۆڤ – لە جەستەیی و دەروونییەوە تا کۆمەڵایەتی و ئابووری – دەهاڕێت .
کاریگەرییە جەستەیی و ژینگەییەکان :
دیارترین کاریگەری جەنگ، تێکشکانی فیزیکییە. لەدەستدانی گیانی هەزاران مرۆڤی بێتاوان، کەمئەندامبوونی هەمیشەیی و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گوازراوەکان تەنیا سەرەتای چیرۆکەکەن. وێرانبوونی ژێرخانە تەندروستییەکان، وەک نەخۆشخانەکان، وا دەکات تەنانەت برینە سوکەکانیش ببنە هۆی مردن. لەلایەکی ترەوە، جەنگ ژینگە بەجۆرێک ژەهراوی دەکات کە کاریگەرییەکەی بۆ نەوەکانی داهاتووش دەمێنێتەوە؛ بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و تەقەمەنییەکان خاک و ئاو تێکدەدەن و دەبنە هۆی سەرهەڵدانی نەخۆشییە شێرپەنجەییەکان .
: جەنگ وەک بکوژی دەروون
ئەگەر برینە جەستەییەکان سارێژ ببن، برینە دەروونییەکان تا مردن لەگەڵ مرۆڤ دەمێننەوە. ئەو کەسانەی لە ناوچەکانی جەنگ دەژین، تووشی “نەخۆشیی دڵەڕاوکێی دوای شۆک” (PTSD) دەبن. منداڵان گەورەترین قوربانی ئەم لایەنەن؛ بینینی دیمەنی کوشتنی دایک و باوک، یان وێرانبوونی ماڵەکانیان، وێنەیەکی توندوتیژ لە مێشکمدا دەچێنێت کە دەبێتە هۆی تێکچوونی کەسایەتییان لە داهاتوودا. جەنگ هەستی ئارامی و متمانە لەناو دەبات و ترس دەخاتە جێگەی هیوا .
هەڵوەشانەوەی کۆمەڵایەتی و ئاوارەیی
جەنگ دەبێتە هۆی تێکچوونی شیرازەی خێزان. کۆچی زۆرەملێ و ئاوارەیی یەکێکی ترە لە کاریگەرییە هەرە تاڵەکان. مرۆڤێک کە ناچار دەبێت نیشتمان و یادگارییەکانی جێبهێڵێت و لە کەمپەکاندا بە دوای پارچە نانێکدا بگەڕێت، هەموو شکۆیەکی لێ دەسەنرێتەوە. ئەم ئاوارەییە دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشەی ناسنامە و زۆرجار پەنابەران لە وڵاتانی تر ڕووبەڕووی جیاکاری و سوکایەتی دەبنەوە.
کاریگەرییە ئابوورییەکان :
جەنگ نەک هەر نەوەی ئێستا، بەڵکو نەوەکانی داهاتووش قەرزدار دەکات. خەرجکردنی ملیاران دۆلار بۆ کڕینی چەک لەبری ئاوەدانکردنەوەی قوتابخانە و نەخۆشخانەکان، وڵاتان بەرەو هەژارییەکی کوشندە دەبات. تێکچوونی کەرتی کشتوکاڵ و پیشەسازی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و برسیەتی، کە ئەمەش دووبارە توندوتیژی کۆمەڵایەتی بەدوای خۆیدا دەهێنێت .
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین جەنگ هیچ براوەیەکی نییە. تەنانەت ئەو لایەنەی کە بە “سەرکەوتوو” دادەنرێت، نەوەیەکی تێکشکاو و وڵاتێکی وێرانی بۆ دەمێنێتەوە. مرۆڤایەتی پێویستی بەوەیە تێبگات کە دیالۆگ و لێکتێگەیشتن تەنیا ڕێگەی ڕزگارین. جەنگ تەنیا تاریکی بەرهەم دەهێنێت، و ئەرکی هەموو تاکێکی هۆشیارە کە دەنگی ئاشتی بەرز بکاتەوە، چونکە لە کۆتاییدا هەموومان لەسەر یەک گۆی زەوی دەژین و ئازاری هەر مرۆڤێک، ئازاری هەموو مرۆڤایەتییە.