عەلی جەمال
بیرۆکەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی پەیوەست بوو بە گۆڕانی فیکری و چەمکی لە نێو گەلانی جیهاندا، ئەگەر مرۆڤەکان ئامرازێکی نوێیان بۆ ژیانی خۆیان دۆزیەوە، لە شیکردنەوە و پراکتیکدا بازیان بەسەردا دەدا، لەو داب و نەریتە تێدەپەڕی کە ئاشنای بوون .ئەمەش بۆ نمونە لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانی پەیوەست بە دیالۆگی نێوان کۆمەڵگەی ناوخۆیی و جیهانی و سروشتی ژیان لەڕووی جلوبەرگ و خۆراک و بەکاربردن و هتدەوە دەردەکەوێت.. سروشتی پێکەوەژیانی مرۆڤ
کۆمەڵناس ئیبن خالدون پێی وایە “هەر گۆڕانکارییەک لەناو کۆمەڵگادا ڕووبدات ئاماژەیە بۆ پێشکەوتنی مرۆڤ، هەروەها گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە کۆمەڵێک دیاردەی بەردەوامەوە، کە هەموو لایەنەکانی ژیانی مرۆڤ لەخۆدەگرێت”.
لەسەر ئەو ڕاستییە دامەزراوە کە کۆمەڵگا بەکۆمەڵ بەرەو باشترین بیردەکاتەوە، گۆڕانیش گەشتێکی بەردەوامە و خاڵی وەستان نییە.
کەواتە ئێمە خێرایی لە داینامیکی گۆڕانکارییە ئەرێنییەکاندا دەبینین.
لە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتیدا بەس نییە بەهایەکی نەرێنی نەمێنێت، سەرکوت بکرێت، یان قەدەغە بکرێت، بەڵکو دەبێت بەها بەدیلەکانی تر دروست بکرێن و تیشک بخرێنە سەر کە لەگەڵ گۆڕانکارییە خوازراوەکەدا بگونجێت، ئەمەش نوێنەرایەتی بڕینی دارێک دەکات کە زیانبەخشە بەهۆی کەوتنی گەڵاکانی، بۆنەکەی، یان فراوانبوونی ڕەگەکانی لەکاتی چاندنی بەدیلێکی تەندروستدا کە ئەوەی تۆ پێدەبەخشیت یەکەم و باشترینی پێدەبەخشێت و ئەمەش گۆڕانکارییەکی ئەرێنییە..
نابێ ئەوەمان لە بیر بچێت کە پەیوەندییەکی درێژخایەن و بەستراو و هاوسەنگ و ئاوێتە لە نێوان گۆڕان لە کۆمەڵگاکان و جیهانگیریدا هەیە، جیهانگیری لە کورتە وەسفەکەیدا مانای ئەوەیە کە جیهان دەبێتە یەک گوند، ئەمەش کەمبوونەوەی جوگرافی، کۆمەڵایەتی، زانستی، و… سنوورەکانی تر لێرەدا کێبڕکێ لە شارنشینی و بنیاتنانی مرۆڤ و لاوازدا هەیە، ئەو کەسەیە کە هاوار دەکات و دەگری، داوای سواڵکردن دەکات بەهۆی بێتوانایی لە کێبڕکێکردن لە بوارەکەیدا لەکاتێکدا ناتوانێت ئەو یەک بوارە بەجێبهێڵێت.
کۆمەڵگا ئاڵۆزترین دیاردەی کۆمەڵایەتیە،تەنیا لە کۆبونەوەیەکی میکانیکی ومیکانۆ ئاسای تاکەکان پێکنەهاتووە، تۆڕێکی چڕو پڕو تێکچڕژاوو بەیەکداچووی پەیوەندیەکان ،تاکەکانی کۆمەڵگا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بەجۆرێک ئەگەر کار لەسەر خاوکردنەوەی ئەو تۆڕە نەکرێت ،تاکگەرایی لە کۆمەڵگادا مانایەکی نامێنێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگا نەریتی و خێڵەکیەکاندا رایەڵەو کۆتی ئەو پەیوەندیانە زۆر بەهێزن، بەڵام ئەوەی رۆژ لەدووای رۆژ هەژمونی ئەو بەکۆمەڵ بوونە لەسەر تاک کەمتر دەکاتەوەو دەرفەت و بواری ئازادەیەکانی تاک فراوانتر دەکات هۆشیاربوونەوەو بەرزبوونەوەی ئاستی مەعریفەی زانستی و فەلسەفی تاکەکانی کۆمەڵگایە تا لە چرکەساتێکی دیاریکراودا وەرچەرخانێکی ریشەیی دروست دەکات . لەم سەردەمەدا هەموو ئەو پێشکەوتنە مادی وتەکنۆلۆژی و نازونیعمەت و خۆشی و کار ئاسانیانەی مرۆڤ لە هەندێک لە کۆمەڵگاکاندا توانیویەتی بە دەستی بێنێت، بۆ ئەو پەرەسەندن و پێشکەوتن وگۆڕانکاریە هزریانە دەگەڕێنەوە کە بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژ بەسەر چۆنیەتی و شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤدا هاتوون .
واتە بنچینەو بنەمای پێشکەوتنەکانی مرۆڤایەتی پێشکەوتنی هزرو گۆڕانی جۆری مەعریفەی مرۆڤەکانە ـ ئەمەش لە ئەنجامی کاری گەڕان و پشکنینی سیستماتیک و هەوڵی بە بەرنامەی بەردەوامەوە هاتووە، کە مرۆڤ بە سروشت بۆ خۆپارێزی پەنای بۆ ئامرازو کەرەستەی باشتر بردووە ،لە میانەی بە دەستهێنانی زانیاری باشترو مەعریفەی راستترەوە، واتە حەز کردن لە مەعریفە رەمەکێکی(غەریزەیەکی)رەسەن و بنچینەییە لە مرۆڤدا، ئەمە بابەتێکی دەروناسی و ئەنترۆپۆلۆژیە، پەیوەندی بە پێکهاتەی مرۆڤەوە هەیە، ئەم رەمەکە لەگەڵ پەروەردەکردنێکی تەندروستدا پاڵنەری سەرەکیە بۆ گەڕان و سوڕان بە دووای ئەو ئامرازانەی ئەم حەزە تێر دەکەن،